Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej prowadzi w jednym z wybranych województw badania w zakresie innowacyjności w małych przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego. Badania te realizowane są w ramach V Programu Ramowego Unii Europejskiej przez ośrodki naukowe z 7 krajów europejskich *. W badaniach tych posłużono się jednolitym dla wszystkich partnerów kwestionariuszem ankietowym, który skierowany został do małych zakładów przetwórstwa spożywczego. W oparciu o dane statystyczne GUS, informacje adresowe z systemu REGON, wywiady bezpośrednie w lokalnych instytucjach administracji publicznej i samorządowej oraz informacje zawarte w informatorach o przemyśle spożywczym dokonano selekcji i doboru do badań ankietowych próby 36 przedsiębiorstw. Próbę tę reprezentowały przede wszystkim zakłady przemysłu mięsnego (33%), owocowo-warzywnego (22%), piekarskiego (17%) i paszowego (11%). W większości były to prywatne firmy rodzinne (83%) funkcjonujące średnio od 14 lat i zatrudniające przeciętnie 19 osób. Przetwórstwo spożywcze było źródłem ok. 87% obrotów tych przedsiębiorstw. W chwili obecnej możliwa jest wstępna ocena przeprowadzonych badań. Wynika z nich, że w 2000 r. firmy małe przeznaczały zaledwie po około 1% obrotów na szkolenia pracowników i na działalność badawczo-rozwojową, przy czym 28% przedsiębiorstw w ogóle nie przeprowadzało szkoleń pracowników i aż 70% jednostek nie przeznaczało żadnych środków na działalność badawczo-rozwojową. Przeprowadzone szkolenia dotyczyły najczęściej bezpieczeństwa i higieny żywności, nowych technologii i marketingu. Działalność badawczo-rozwojowa sprowadzała się na ogół do drobnych prac projektowych i rozwojowych, wykonywanych na bazie istniejących rozwiązań technologicznych.

Jednocześnie w ciągu ostatnich 5 lat około 70% spośród badanych firm deklarowało prowadzenie działalności innowacyjnej, w tym aż 72% jednostek wprowadziło innowacje produktowe, zaś 67% innowacje w zakresie procesów technologicznych. Najważniejsze innowacje produktowe dotyczyły zastosowania nowych składników produktów (72%), nowego wyglądu produktu (25%) oraz nowych rodzajów opakowań. W efekcie podjętych działań innowacyjnych w 2000 r. ponad 20% udział nowych produktów w obrotach ogółem uzyskało 19% firm, a 11-20% udział odnotowało 12% firm. Wprowadzane nowe produkty tylko czasami były nowościami rynkowymi, ale na ogół miały one już swoje bliskie odpowiedniki na rynku. Wśród najważniejszych powodów wprowadzania innowacji, przedsiębiorcy wymieniali własną inicjatywę, jak również presję pochodzącą ze strony odbiorców i konkurentów. Z kolei firmy nie wprowadzające żadnych innowacji jako przyczynę tego stanu rzeczy podawały najczęściej brak możliwości finansowych, brak pomysłów i perspektyw rozwojowych.

Różnego rodzaju innowacje w zakresie organizacji pracy wprowadziło aż 81% spośród badanych firm, w tym w zakresie organizacji produkcji - 58%, w zakresie zarządzania - 44%, w zakresie funkcjonowania komórek ekonomiczno-finansowych - 31%, służb handlowych - 17% i służb logistycznych - 11%. Przeprowadzone zmiany miały charakter tylko niewielkich usprawnień organizacyjnych i były realizowane najczęściej we własnym zakresie, rzadko przy udziale zewnętrznych specjalistów.

O małej otwartości badanych przedsiębiorstw na nowości i dużej zachowawczości ich postaw świadczy także niski odsetek członkostwa firm w różnego typu organizacjach (zarówno branżowych jak i handlowych, regionalnych jak i krajowych), mogących być nośnikami działań innowacyjnych. Należy zwrócić uwagę naniski stopień wiedzy i małe zainteresowanie przedsiębiorców możliwościami otrzymania pomocy publicznej, zarówno ze środków regionalnych jak i krajowych, która mogłaby być ukierunkowana na działania innowacyjne. Przedsiębiorcy byli wówczas przekonani , że uwarunkowania regionalne nie mają wpływu na prowadzenie firm, podczas gdy uwarunkowania ogólnogospodarcze zdecydowanie przeszkadzają w ich prowadzeniu i w dużym stopniu są odpowiedzialne za wszystkie niepowodzenia.

Badane firmy zamierzają oprzeć strategię działania na kontynuacji swojej działalności w dotychczasowy sposób (56%), przy jednoczesnym zwiększaniu swojego udziału w rynku (75%), rozszerzaniu asortymentu (50%), a rzadziej restrukturyzacji firmy (19%) i zwiększaniu eksportu (14%). Celów tych nie sposób jednak będzie osiągnąć bez nasilenia działań innowacyjnych. Niepokojąca jest jednak opinia 19% przedsiębiorców, którzy uważają, że jedyną strategią ich działania jest przetrwanie.

Wyniki badań wskazują jednoznacznie, że małe przedsiębiorstwa przeznaczały dotychczas bardzo mało środków finansowych na działalność innowacyjną i nie przywiązywały do niej zbyt dużej wagi. Wprowadzały one wprawdzie nowe produkty, nowe procesy technologiczne i zmiany organizacyjne, ale innowacje te miały na ogół charakter nieskomplikowanych modyfikacji i zmian czy wręcz prostego naśladownictwa lepiej radzących sobie konkurentów. Większość małych firm powstała w okresie istnienia mało wymagającego rynku, który dawał im możliwości niemal "beznakładowego" wprowadzania niewielkich innowacji. Okres ten należy już do przeszłości, a dalszy rozwój czy wręcz egzystencja małych firm zależeć będzie od ich aktywności i zmiany strategii na zdecydowanie proinnowacyjną.

* Badania te realizowane są w ramach projektu badawczego “Innovation dans les petites et tres petites entreprises et dynamique du developpement local”, finansowanego z V Programu Ramowego Unii Europejskiej (w części polskiej współfinansowanego przez KBN); w projekcie tym udział biorą ośrodki naukowe z następujących krajów: Portugalia, Belgia, Francja, Irlandia, Wielka Brytania, Włochy i Polska.