Lata 90. w Polsce to okres szybkich przemian strukturalnych przemysłu spożywczego, przystosowujących go do funkcjonowania w gospodarce rynkowej. Przemianom tym towarzyszył rozwój działalności innowacyjnej w przedsiębiorstwach. Skłonność gospodarki do innowacji, do wprowadzania nowych technologii i doskonalszych sposobów organizacyjnych jest jednym z głównych mierników jej konkurencyjności, decydującym o jej rozwoju. Każde przedsiębiorstwo, aby mogło się rozwijać efektywnie i dynamicznie potrzebuje nie tylko zmian, ale również innowacji, tj. nowych produktów, technologii, nowych systemów organizacji i zarządzania, marketingu itp. Rynek i konkurenci wymuszali na przedsiębiorcach wprowadzanie w miejsce wyrobów schyłkowych nowych asortymentów produktów, zapewniających konsumentom utrzymanie bądź zwiększenie pozycji rynkowej. Podejmowane działania zmierzały także do poprawy jakości wyrobów, lepszej organizacji produkcji, ograniczania emisji substancji szkodliwych dla środowiska czy poprawy bezpieczeństwa pracy. Źródłem innowacji w przedsiębiorstwach były przede wszystkim czynniki wewnętrzne wynikające z inspiracji kadry kierowniczej i wewnętrznych działań innowacyjnych.
Konsekwencją zmian rynkowych minionej dekady było szybkie tempo wzrostu nakładów finansowych na działalność innowacyjną w przemyśle spożywczym. W latach 1992-1997 nakłady finansowe na działalność innowacyjną w przemyśle spożywczym, wyrażone w cenach stałych, wzrosły o blisko 260%. W kolejnych latach nakłady te wykazywały niewielką tendencję spadkową, ale ich poziom w 2000 r. był nadal blisko trzykrotnie wyższy niż na początku dekady.

Dynamika nakładów na działalność innowacyjną w przemyśle spożywczym*
(w cenach stałych z 2000 r.)

* w przedsiębiorstwach zatrudniających ponad 49 osób
Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych GUS.

W strukturze nakładów na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego dominują w ostatnich latach nakłady inwestycyjne na maszyny i urządzenia techniczne, narzędzia i środki transportu. Wartość tych nakładów w latach 1997-2000 przekraczała na ogół 800 mln zł., co stanowiło około 60% wydatków na działalność innowacyjną ogółem. Następną pozycję stanowiły zamiennie nakłady na marketing nowych i zmodernizowanych wyrobów oraz nakłady inwestycyjne na budynki i budowle. Nakłady na działalność badawczo-rozwojową były wciąż niewielkie i sięgały zaledwie około 30 mln zł. Jeszcze niższe wydatki, rzędu kilkunastu milionów złotych, ponoszono na zakup gotowej technologii w postaci dokumentacji i praw oraz na szkolenie personelu związane z działalnością innowacyjną.

Innowacyjność przedsiębiorstw przemysłu spożywczego

	Przedsiębiorstwa, które wprowadziły innowacje w % ogółu przedsiębiorstw w latach			Przedsiębiorstwa, które zamierzały wprowadzić innowacje technologiczne w latach 2001-2003
	1994-1996	1997-1998	1998-2000
Ogółem	39	27	26,8	30,3
w tym w zakresie: - nowych i zmodernizowanych wyrobów	30	24	22,5	-
- nowych procesów technologicznych	27	13	18,6	-
- innowacji organizacyjno-technicznych	25	11	-	-

Źródło: Rocznik Statystyczny Przemysłu 1998-2001, GUS, Warszawa, opracowanie własne.

Analiza skutków ekonomicznych działalności innowacyjnej mierzonych udziałem nowych i zmodernizowanych wyrobów w produkcji sprzedanej przemysłu spożywczego wskazuje, że deklarowana przez przedsiębiorstwa aktywność innowacyjna nie znajduje pełnego odzwierciedlenia w ich wynikach ekonomicznych. Udział nowych i zmodernizowanych wyrobów w sprzedanej produkcji przemysłu spożywczego wykazywał co prawda do 1999 r. powolną tendencję wzrostową, ale mimo to byłniski. Proces ten utrzymuje się do dziś. Deklarowany względnie wysoki poziom aktywności innowacyjnej był efektem naśladowania istniejących pomysłów i rozwiązań niż wdrażanych w rzeczywistości innowacji.

Udział sprzedanej produkcji nowych i zmodernizowanych
wyrobów w sprzedanej produkcji wyrobów w przemyśle spożywczym
ogółem w %

	1997	1998	1999	2000
Lata, w których uruchomiono produkcję nowych i zmodernizowanych wyrobów	1995-1997	1996-1998	1997-1999	1998-2000
Udział sprzedanej produkcji nowych i zmodernizowanych wyrobów w produkcji sprzedanej ogółem	10,1	11,6	12,5	9,6

Źródło: Rocznik Statystyczny Przemysłu 1998-2001, GUS, Warszawa, opracowanie własne.

W 1997 r. GUS przeprowadził badania statystyczne dotyczące innowacyjności. Były one oparte na próbie reprezentacyjnej obejmującej ok. 3 tys. przedsiębiorstw, reprezentujących wszystkie gałęzie przemysłu, w tym także przemysł spożywczy. Wyniki tych badań pozwalają zrozumieć motywacje oraz uwarunkowania podejmowanych przez przedsiębiorstwa działań proinnowacyjnych, poznać źródła informacji o innowacjach, jak również określić ich charakter.

Przedsiębiorstwa przemysłu spożywczego, wg cytowanych badań, dążyły do unowocześniania swoich procesów produkcji, aby zwiększyć lub utrzymać swój udział w rynku (82% przedsiębiorstw, które wprowadziły innowacje wskazały na ten cel) oraz tworzyć nowe wyroby poprzez poprawę jakości (80%), zwiększyć asortyment (66%) i rozwijać nowe rynki (66%).

Źródła informacji o innowacjach miały w firmach spożywczych przede wszystkim charakter wewnętrzny (zarząd, własne B+R, sprzedaż i marketing). To źródło wskazało 80% przedsiębiorstw, które wprowadziły innowacje. Wśród źródeł zewnętrznych decydujące znaczenie odgrywały uwarunkowania rynkowo-handlowe (dostawcy, klienci, konkurenci, firmy konsultingowe) – 59% oraz informacje ogólnodostępne (zgłoszone patenty, konferencje, targi, wystawy, prasa) - 50%.

Prezentowane badania wykazały również, że innowacyjność w polskim przemyśle spożywczym rośnie wraz ze wzrostem rozmiarów firmy. Firmy duże i wielkie wprowadziły więcej innowacji organizacyjno-technicznych, a także nowych wyrobów i technologii niż małe i średnie. One także w zdecydowanej większości, zamierzały wprowadzać innowacje w następnych latach, co świadczy o docenianiu konieczności wprowadzania nowoczesnych rozwiązań i ich możliwościach inwestowania w tym zakresie. Małe i średnie firmy wprowadzając innowacje, koncentrowały się przede wszystkim na nowych i zmodernizowanych wyrobach. Związane to było na pewno z ograniczonymi możliwościami finansowymi MSP oraz mniejszą ich wiarygodnością kredytową .